Lozan’da üzerinde anlaşma sağlanamayan ve çözümü sonraya bırakılan konulardan biride Irak sınırı ve Musul sorunu idi.
Musul, yüzyıllar boyunca Osmanlı Devleti egemenliğinde kalmış, nüfusunun büyük çoğunluğu Türk olan bir şehirdi. Mondros Ateşkes Antlaşması ile birlikte İngilizler tarafından işgal edilmişti. Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri arasında yapılan Sykes-Picot Antlaşması’na göre Fransızlara verilmişti. Ancak Musul, Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra İngilizler tarafından işgal edilmişti.
Musul’daki zengin petrol yataklarını kontrol altında tutmak isteyen İngilizler, Paris’te yapılan görüşmelerde Irak’ın İngiltere’nin mandası olması gerektiğini kararlaştırmışlardı. Türkiye Devleti ise Musul’un Misak-ı Milli sınırları içinde olduğunu kabul ediyordu.
Lozan Konferansı’nda Musul konusunda bir anlaşma sağlanamayacağının anlaşılması üzerine diğer ülkeler bu konunun İngiltere ile Türkiye arasında bir sorun olduğunu ve bu sorunun barışın gecikmemesi için her iki ülke arasında daha sonra görüşülmesi gerektiğini önerdiler. Bu öneri İngiltere ve Türkiye tarafından kabul edildi. 19 Mayıs 1924’te İstanbul’da Türkiye ile İngiltere arasında görüşmeler başladı. İngilizler bu görüşmelerde Hakkari’nin de Musul ile birlikte Irak’a bırakılmasını istediler. Türkiye, İngilizlerin isteklerini kabul etmedi ve Musul sorunu Milletler Cemiyeti’ne havale edildi.
İngiltere konunun Milletler Cemiyeti’ne taşınmasından sonra bölgede karışıklıklar çıkarmaya başladı. Musul yöresinde Türk ve İngiliz askerleri arasında çatışmalar yaşandı.
İngiltere’nin etkisi altında bulunan Milletler Cemiyeti’nde Türkiye’yi destekleyen hiçbir ülke olmadı. Milletler Cemiyeti’nin bölgeye gönderdiği komisyon sınır tespiti istedi ve Musul’un Irak’a katılmasını isteyen bir rapor hazırladı. Bu karar Türk temsilcisi ve Türk kamuoyu tarafından protesto edildi. Güneydoğu’da baş gösteren Şeyh Sait ayaklanması yüzünden Musul’un üzerine asker gönderilemedi. İngilizler ile anlaşma yapmak zorunda kalındı. Lozan Barışı ile açık bırakılan Musul sorunu Türkiye’nin istediği gibi çözülemedi.
5 Haziran 1926 tarihinde Türkiye, İngiltere ve Irak arasında Ankara Antlaşması imzalandı. Ankara’da imzalanan bu antlaşmaya göre:
- Musul ve çevresi Irak’a bırakılarak bugünkü Irak sınırımız çiziliyordu.
- Irak Hükümeti, Musul bölgesinde çıkarılan petrol üzerine konan vergi gelirinin kendi payına düşecek miktarının %10’unu 25 yıl süreyle Türkiye’ye verecekti.
(Türkiye bu hakkından o dönemde içinde bulunduğu maddi sıkıntılar nedeniyle 500 bin İngiliz Sterlini karşılığında vazgeçmiştir.)
